Hızlı Bakış
Ortancayı Tanıyalım
Ortanca (Hydrangea macrophylla), ortancagiller (Hydrangeaceae) ailesinden, Japonya kökenli, kışın yaprağını döken bir çalı. Top gibi iri çiçek kümeleri ve geniş yapraklarıyla tanınır; Latince adındaki "macrophylla" da "iri yapraklı" anlamına gelir. Halk arasında "hortensia" ya da "hortenzya" diye de bilinir.
Türkiye'de ortanca deyince akla genellikle Karadeniz gelir. Bölgenin nemli havası ve asidik toprakları ortancaya çok uyar; mavi ortancaların orada bu kadar yaygın olmasının nedeni de toprağın asitliğidir. Ortanca hem bahçe ve balkon bitkisi olarak hem de çiçekçilerde saksıda, hediyelik olarak satılır. Saksıda alınan ortancalar çoğu zaman sera koşullarında çiçeklendirilmiştir; evde kısa süre güzel durur ama uzun vadede en iyi balkonda ya da bahçede yaşar.
Işık
Ortanca sabah güneşi alıp öğleden sonra gölgede kalan yerleri sever. Doğu cephesi balkonlar idealdir. Güney ya da batı cephede öğleden sonra güneşi alan yerlerde yaz sıcağında yapraklar sarkar, çiçekler çabuk solar ve yanar. Çok gölge bir köşede ise çiçek sayısı azalır.
Evde saksıda tutuyorsan aydınlık ama direkt öğle güneşi almayan bir pencere önü seç. Çiçeklendikten sonra hava ısınınca balkona çıkarmak bitkinin uzun ömürlü olmasını sağlar.
Sulama
Ortanca su sever; cins adı Hydrangea da Yunanca "su" ve "kap" anlamına gelen kelimelerden türetilmiştir. Toprak hiçbir zaman tamamen kurumamalı. Yazın saksıdaki ortanca her gün, hatta çok sıcak günlerde sabah ve akşam su isteyebilir. Toprağın üstü kurumaya başladığında bol su ver, saksının dibinden su gelene kadar sula.
Öğle sıcağında yaprakların sarkması her zaman susuzluk demek değildir; ortanca sıcakta su kaybettiği için geçici olarak sarkabilir. Akşam serinliğinde toparlanıyorsa sorun yok. Sabah da sarkık ise suya ihtiyacı vardır. Bununla birlikte tabakta sürekli su bırakmak kökleri boğar.
Kireçli musluk suyu zamanla toprağın pH'ını yükseltir. Mavi ortancanın pembeleşmesinin yaygın nedenlerinden biri budur. Mümkünse yağmur suyu kullan.
Toprak ve Saksı
Ortanca organik maddece zengin, nemi tutan ama su biriktirmeyen bir toprak ister. Mavi çiçek istiyorsan asidik bitki toprağı (açelya, orman gülü toprağı) kullan; pembe ya da kırmızı istiyorsan normal bahçe toprağı yeterli. Saksı geniş olmalı; küçük saksıdaki ortanca yazın çok hızlı kurur. Drenaj deliği şarttır. Saksı değiştirmeyi çiçeklenmeden sonra ya da ilkbahar başında yap. Toprağın üstüne ince bir kat ağaç kabuğu ya da kompost sermek yaz sıcağında nemin daha uzun kalmasına yardım eder.
Nem ve Sıcaklık
Ortanca serin ve nemli iklimi sever. Yazın aşırı sıcak, rüzgârlı ve kuru balkonlarda zorlanır; rüzgârı kesen, yarı gölge bir köşe iyi gelir. Bahçe ortancası soğuğa dayanıklıdır, kışın yapraklarını dökerek dinlenir. Ancak saksıdaki köklerin dondan etkilenmemesi için çok soğuk yerlerde saksıyı duvar dibine çekmek ya da etrafını sarmak faydalıdır.
Evde içeride tutulan saksı ortancası için kaloriferli oda fazla sıcak ve kurudur; çiçekler çabuk solar. Serin ve aydınlık bir oda daha uygundur.
Gübre
İlkbaharda yeni sürgünler başladığında ve yaz başına kadar iki-üç haftada bir, çiçekli bitki gübresi ver. Mavi renk istiyorsan fosforu düşük, asit seven bitkilere uygun gübreler seç; fosfor, alüminyumun bitki tarafından alınmasını zorlaştırabilir. Yaz sonundan itibaren gübreyi kes ki bitki kışa hazırlansın.
Ortanca Rengi ve Çiçek Açtırmak
Renk nasıl değişir?
Hydrangea macrophylla'nın mavi ya da pembe olması toprağın asitliğine ve bitkinin alüminyum alabilmesine bağlıdır. Asidik toprakta (yaklaşık pH 5,5'in altı) bitki alüminyumu alabilir ve çiçekler mavileşir. Nötr ya da kireçli toprakta (yaklaşık pH 6'nın üstü) alüminyum alınamaz ve çiçekler pembe, kırmızı tonlarda olur. Arada kalan toprakta mor ya da karışık renkler görülebilir.
Maviye çevirmek için toprağı asitlendirmen ve alüminyum sağlaman gerekir; bunun için bahçecilerde satılan alüminyum sülfat ya da ortanca mavileştiricileri kullanılır. Pembeye çevirmek için ise toprağa kireç eklenir. Değişim yavaştır, genellikle bir sonraki çiçeklenme döneminde görülür.
Beyaz ortanca renk değiştirir mi?
Hayır. Beyaz çeşitler toprağın asitliğinden etkilenmez; beyaz kalır. Renk değiştirme yalnızca pembe ve mavi çeşitlerde işe yarar. Ürün kullanırken paketteki dozu aşma; fazla alüminyum sülfat köklere zarar verebilir.
Neden çiçek açmıyor?
Ortanca macrophylla, çiçeklerini bir önceki yıl oluşan dallarda (eski odun) açar. Tomurcuklar yaz sonu ve sonbaharda oluşur ve kışı dalların ucunda geçirir. Sonbaharda ya da kış sonunda dalları sert kesersen o yılın çiçeklerini de kesmiş olursun. Bunun dışında fazla gölge, aşırı azotlu gübre ve sert kışta donan tomurcuklar da çiçeksiz bir yaza yol açar.
Budama ve Şekil
Ortancada budama azla yetinmelidir. Solan çiçek başlarını ilkbaharda, ilk sağlıklı tomurcuk çiftinin hemen üstünden kesebilirsin. Kuru çiçekleri kışın dalda bırakmak alttaki tomurcukları soğuktan biraz korur. Her yıl en yaşlı, verimsiz bir-iki dalı dipten keserek bitkiyi gençleştirebilirsin. Kuru, ölü dalları her zaman alabilirsin.
Çoğaltma
Ortanca, yaz başında alınan yeşil gövde çelikleriyle kolayca çoğalır. Çiçek taşımayan genç bir sürgünden, bir-iki yaprak çifti olan bir parça kes; alt yaprakları temizle, üst yaprakları yarıya kadar kısalt. Nemli, süzek bir karışıma dik ve gölgede, nemli tut. Birkaç hafta içinde köklenir. Yöntemlerin ayrıntıları çoğaltma rehberinde.
Sık Görülen Sorunlar
Yapraklar sarkıyor
Neden: Sıcak ya da susuzluk.
Çözüm: Akşam toparlanıyorsa gölge sağla; sabah da sarkıksa hemen bol su ver.
Yapraklar damar arası sararıyor
Neden: Kireçli toprakta demir eksikliği.
Çözüm: Yumuşak su kullan, asidik bitki gübresi ve şelatlı demir uygula.
Kahverengi, kuru yaprak kenarları
Neden: Sert güneş, rüzgâr ya da susuz kalma.
Çözüm: Öğleden sonra gölgeye al, sulamayı düzenli yap.
Yapraklarda beyaz pudra
Neden: Külleme, özellikle havasız ve nemli yerlerde.
Çözüm: Hastalıklı yaprakları al, hava akışını artır, yaprakları akşam ıslatma.
Belirtiyi tam çıkaramadıysan sorun çözücü sayfası yardımcı olabilir.
Evcil Hayvanlar
ASPCA'ya göre ortanca kediler ve köpekler için zehirlidir. Bitkide siyanojenik glikozitler bulunur; yenmesi halinde kusma, ishal ve halsizlik görülebilir. Bitkiyi evcil hayvanların ulaşamayacağı bir yerde tut, şüpheli bir durumda veterinerine danış. Özellikle balkonda yaprak ve çiçek koparmayı seven kediler varsa saksıyı onların uzanamayacağı bir yere koy. Diğer bitkiler için evcil hayvan güvenliği sayfasına bakabilirsin.
Mevsim Mevsim Bakım
- İlkbahar: Solan eski çiçek başlarını kes, gübrelemeye başla, gerekiyorsa saksı değiştir.
- Yaz: Çiçeklenme. Bol ve düzenli sula, öğleden sonra güneşinden koru, çelik al.
- Sonbahar: Gübreyi kes, sert budama yapma; tomurcuklar dal uçlarında oluşuyor.
- Kış: Yapraklar dökülür. Sulamayı azalt ama toprağı tamamen kurutma; saksıyı sert dondan koru.
Sık Sorulan Sorular
Ortanca rengi nasıl değiştirilir?
Pembe ve mavi ortancaların rengi toprağın asitliğine bağlıdır. Maviye çevirmek için toprağı asitlendirip alüminyum sülfat gibi ortanca mavileştiricileri kullanırsın; pembeye çevirmek için toprağa kireç eklersin. Değişim genellikle bir sonraki çiçeklenmede görülür, beyaz ortancalar ise renk değiştirmez.
Ortanca neden çiçek açmaz?
En sık neden yanlış zamanda budamadır; ortanca çiçeklerini bir önceki yılın dallarında açtığı için sonbahar ya da kış budaması tomurcukları keser. Fazla gölge, aşırı azotlu gübre ve donan tomurcuklar da çiçeklenmeyi engeller.
Ortanca ne zaman budanır?
Solan çiçek başları ilkbaharda, ilk sağlıklı tomurcuk çiftinin hemen üstünden kesilir. Sonbaharda sert budama yapılmaz çünkü gelecek yılın tomurcukları dal uçlarındadır. Kuru ve ölü dallar her zaman alınabilir.
Ortanca güneş sever mi?
Sabah güneşini sever ama öğleden sonraki sert güneşi sevmez. Doğu cephesi balkon idealdir. Sıcak, güneşli yerlerde yapraklar sarkar ve çiçekler çabuk yanar.
Ortanca ne sıklıkla sulanır?
Ortanca su sever ve toprağı hiç tamamen kurumamalıdır. Yazın saksıdaki ortanca her gün, çok sıcak günlerde sabah ve akşam sulanabilir. Kışın yapraklar döküldüğünde sulama azaltılır ama toprak kurutulmaz.
Ortanca kedilere zararlı mı?
Evet, ASPCA'ya göre ortanca kedi ve köpekler için zehirlidir. Yenirse kusma, ishal ve halsizlik görülebilir. Bitkiyi ulaşamayacakları bir yerde tut ve şüphelenirsen veterinere danış.
Ortanca saksıda yetişir mi?
Evet, yeterince geniş bir saksıda balkonda yıllarca yetişebilir. Saksı küçük olursa yazın çok hızlı kurur, bu yüzden geniş saksı ve düzenli sulama önemlidir. Evin içinde ise uzun süre mutlu olmaz, en iyi balkonda yaşar.