Hızlı Bakış
Şeflerayı Tanıyalım
Şeflera, parmak gibi dizilmiş parlak yaprakçıklarıyla tanınan, bakımı kolay bir salon bitkisi. Evlerde en sık görülen tür, Tayvan ve Güney Çin'in (Hainan adası) ormanlarından gelen cüce şeflera; çiçekçilerde hâlâ Schefflera arboricola adıyla satılır, botanikçiler ise son yıllarda onu Heptapleurum arboricola adı altına aldı. Sarmaşıkla aynı aileden, Araliaceae (sarmaşıkgiller) familyasındandır.
Her yaprak sapının ucunda 7–9 yaprakçık bir şemsiyenin telleri gibi açılır; "şemsiye ağacı" adı buradan gelir. Yeşil yapraklı olanların yanında sarı alacalı 'Gold Capella' gibi çeşitler de yaygındır. Daha iri, uzun yapraklı akrabası Avustralya şemsiye ağacı da aynı adla satılabilir; bakım ihtiyaçları birbirine çok yakındır.
Evde zamanla 1–2 metreye ulaşabilir, budandıkça gürleşir. Hataları affeden yapısı sayesinde salon bitkisine yeni başlayanlar için iyi bir seçimdir.
Işık
Şeflera parlak, dolaylı ışıkta en güzel halini alır: sık yapraklı, kısa boğumlu ve dolgun. Doğu ya da batı cephesindeki bir pencere önü ya da güney penceresinin biraz gerisi idealdir. Sabah güneşi ona zarar vermez; yaz öğlesinin cam arkasından gelen sert güneşi ise yapraklarda soluk, kurumuş lekeler bırakabilir.
Orta ışıkta da yaşar ama bu durumda dallar ışığa doğru uzar, yapraklar seyrekleşir ve bitki tek yöne yatar. Alacalı çeşitler az ışıkta rengini kaybeder ve yeşile döner. Bitkiyi birkaç haftada bir çeyrek tur çevirmek dengeli büyümesine yardım eder.
Sulama
Şeflerada en sık yapılan hata fazla sulamadır. Toprağın üst 3–5 santimi kuruyunca sula; suyu saksının altından süzülene kadar ver, tabakta kalan suyu dök. Sonra toprağın yine kurumasını bekle.
Yazın büyüme hızlıyken sulama sıklaşır, kışın ışık azaldığında ciddi biçimde seyrekleşir. Kısa süreli kuruluğa dayanıklıdır; yaprakları hafifçe sarkarsa sulamanın vakti gelmiş demektir ve sulama sonrası toparlanır. Sürekli ıslak toprakta ise yapraklar kararır, sararıp dökülür ve kökler çürür. Bu belirtileri görürsen kök çürümesi rehberine göz at.
Kireçli musluk suyu kullanıyorsan suyu bir gece bekletmek ve birkaç ayda bir saksıdan bol su geçirip toprağı yıkamak, birikmiş tuzların yaprak uçlarını yakmasını önler.
Toprak ve Saksı
Suyu iyi süzen, havadar bir toprak seç. Hazır saksı toprağına üçte bir oranında perlit ya da bimsek eklemek yeterlidir. Drenaj deliği olmayan saksı kullanma.
Şeflera her bir-iki yılda bir, ilkbaharda bir boy büyük saksıya alınabilir. Kökler alt delikten çıkmaya başladıysa ya da su toprakta hiç tutunmadan akıp gidiyorsa zamanı gelmiştir. Çok büyük saksı, toprağın uzun süre ıslak kalmasına ve çürümeye yol açar; bu yüzden bir boydan fazla büyütme. İri bitkilerde saksı değiştirmek zorlaşınca yalnızca üstteki birkaç santim toprağı tazelemek de işe yarar.
Nem ve Sıcaklık
Şeflera 16–24°C arasında rahat eder. 10°C'nin altına düşen ortamlarda üşür ve yaprak döker; kış balkonu ona göre değildir. Soğuk cereyan alan kapı önleri ve kalorifer peteğinin hemen yanı da yaprak dökümünü tetikler.
Normal oda nemine iyi uyum sağlar. Ancak kombili evlerin kuru kış havası, şefleranın baş belası olan kırmızı örümceği (akarı) davet eder. Yaprakları arada nemli bir bezle silmek ya da bitkiyi duşta ılık suyla yıkamak hem tozu alır hem de zararlıları uzak tutar.
Gübre
İlkbahardan yaz sonuna kadar ayda bir, yeşil yapraklı bitkiler için sıvı gübreyi paketteki dozun yarısıyla ver. Kışın gübreleme. Gübreyi her zaman nemli toprağa uygula; kuru toprağa verilen gübre kökleri yakabilir.
Budama ve Şekil
Şeflera budamaya çok iyi tepki verir ve sert budamayı bile kaldırır. Bitki uzayıp seyrekleştiyse ya da çıplak dallar oluştuysa, ilkbaharda dalları istediğin boyda, bir yaprak boğumunun hemen üstünden kes. Kesimin altındaki uyuyan gözlerden yeni sürgünler çıkar ve bitki dolgunlaşır. Uç sürgünleri düzenli koparmak da dallanmayı artırır.
Tek gövdeli, ağaç formunda bir şeflera istiyorsan alt dalları zamanla temizleyip tepe kısmını budayarak şekil verebilirsin. Çok boylu bitkilerde gövdeye bir destek çubuğu eklemek devrilmeyi önler. Şeflera bonsai yapımında da sık kullanılan bir bitkidir.
Budadığın sağlıklı dal uçlarını atma. 10–15 santimlik parçalar hemen çelik olarak köklendirilebilir; böylece budama hem ana bitkiyi gürleştirir hem de sana yeni şefleralar kazandırır.
Çoğaltma
Şeflera en kolay gövde ya da uç çeliğiyle çoğaltılır. İlkbahar ya da yaz başında 10–15 santimlik, en az iki-üç boğumu olan bir dal kes, alt yaprakları temizle. Çeliği suya ya da nemli perlitli toprağa koy; köklendirme hormonu şart değildir ama süreci hızlandırabilir. Sıcak, aydınlık ve direkt güneş almayan bir yerde, birkaç hafta içinde kökler görünmeye başlar. İri, odunlaşmış bitkilerde hava daldırması da uygulanabilir. Yöntemlerin ayrıntısı için çoğaltma rehberine bakabilirsin.
Sık Görülen Sorunlar
Yaprak dökme
Neden: Fazla sulama, soğuk ya da cereyan, ani yer değişikliği veya ışığın çok azalması.
Çözüm: Önce toprağı kontrol et; ıslaksa sulamayı kes ve kurumasını bekle. Bitkiyi aydınlık, cereyansız bir yere al. Şeflera ortam düzelince genellikle yeni yaprak çıkarır.
Kararan ya da sararan yapraklar
Neden: Yapraklarda koyu kahverengi-siyah lekeler ve sararma, çoğunlukla sürekli ıslak kalan toprağın ve kök sorununun işaretidir.
Çözüm: Sulama aralığını aç, saksının drenajını kontrol et. Kökler kahverengi ve yumuşaksa çürük kısımları kesip bitkiyi taze toprağa al.
Uzayan, seyrekleşen dallar
Neden: Yetersiz ışık.
Çözüm: Bitkiyi daha aydınlık bir yere taşı ve ilkbaharda budayarak gürleştir.
Yaprak altında ince ağ, benekli yapraklar
Neden: Kırmızı örümcek. Koşnil ve unlu bit de görülebilir; kahverengi kabuklar ya da beyaz pamuksu kümeler bırakırlar.
Çözüm: Bitkiyi diğerlerinden ayır, yaprakları duşta yıka, arapsabunlu suyla birkaç gün arayla tekrarlı uygulama yap. Belirtiyi çıkaramadıysan sorun çözücüyü dene.
Evcil Hayvanlar
ASPCA'ya göre şeflera kedi ve köpekler için zehirlidir. Bitkide bulunan çözünmeyen kalsiyum oksalat kristalleri, çiğnendiğinde ağızda, dudaklarda ve dilde yanma ve tahriş, aşırı salya, kusma ve yutma güçlüğüne yol açabilir. Yaprak kemirmeyi seven bir kedin ya da yavru köpeğin varsa şeflerayı ulaşamayacağı bir yere koy. Hassas ciltli kişilerde bitkinin özsuyu tahriş yapabildiğinden, budama sırasında eldiven giymek iyi bir alışkanlıktır.
Mevsim Mevsim Bakım
- İlkbahar: Budama, saksı değişimi ve çelik almak için en iyi zaman. Gübrelemeye başla.
- Yaz: Sulamayı toprağa göre sıklaştır, sert öğle güneşinden koru. Yaprak altlarını zararlılara karşı kontrol et.
- Sonbahar: Gübreyi azalt, sulama aralığını aç. Balkonda duruyorsa geceler 10°C'ye yaklaşmadan içeri al.
- Kış: Az sula, gübreleme. Kaloriferden ve cereyandan uzak, en aydınlık köşede tut.
Sık Sorulan Sorular
Şeflera neden yaprak döker?
En sık neden fazla sulama ve sürekli ıslak topraktır. Soğuk cereyan, 10°C'nin altındaki ortamlar, ani yer değişikliği ve ışığın azalması da yaprak döktürür. Toprağı kurumaya bırakıp bitkiyi aydınlık, cereyansız bir yere alırsan genellikle toparlanır.
Şeflera ne sıklıkla sulanır?
Toprağın üst 3–5 santimi kuruduğunda sulanır. Yazın bu daha sık, kışın belirgin biçimde seyrek olur. Kısa süreli kuruluğa dayanıklı olduğu için emin olamadığında bir-iki gün beklemek, erken sulamaktan daha güvenlidir.
Şeflera güneş sever mi?
Bol ama dolaylı ışık sever; sabah güneşi de ona iyi gelir. Yaz öğlesinin cam arkasından gelen sert güneşi yapraklarda yanık lekeler bırakabilir. Az ışıkta ise dalları uzar ve seyrekleşir.
Şeflera yaprakları neden kararır?
Yapraklarda koyu lekeler ve kararma çoğunlukla fazla sulamanın ve kök sorununun işaretidir. Sulamayı azalt, saksının drenajını kontrol et; kökler yumuşamışsa çürük kısımları kesip bitkiyi taze toprağa al.
Şeflera kedilere zararlı mı?
Evet. ASPCA'ya göre şeflera kedi ve köpekler için zehirlidir. İçerdiği kalsiyum oksalat kristalleri ağızda yanma, salya, kusma ve yutma güçlüğüne yol açabilir; bitkiyi evcil hayvanların ulaşamayacağı bir yerde tut.
Şeflera nasıl çoğaltılır?
İlkbahar ya da yaz başında alınan 10–15 santimlik gövde veya uç çelikleriyle çoğaltılır. Alt yaprakları temizlenen çelik suya ya da nemli perlitli toprağa konur ve sıcak, aydınlık bir yerde birkaç hafta içinde köklenir.
Şeflera nasıl gürleştirilir?
İlkbaharda uzamış dalları bir yaprak boğumunun hemen üstünden budayarak gürleştirebilirsin; kesimin altından yeni sürgünler çıkar. Bitkiye bol dolaylı ışık vermek de kısa boğumlu, sık yapraklı büyümesini sağlar.